مباني ماموگرافي
مـامـوگـرافـي انـجـام راديـوگـرافـي از نـسـج نـرم پستـانهـا اسـت و عمـدتـا بـه منظـور شنـاسـايـي و تشخيص سرطان پستان و نيز به منظور ارزيابي تودههاي قابل لمس و ضايعات غير قابل لمس پستان مورد استفاده قرار ميگيرد.
به طور تخميني ميتوان گفت كه با استفاده از مـامـوگرافي، سرطان پستان دو سال قبل از قابل لـمـس شـدن ضـايـعـه غـيـر طـبـيعي قابل شناسايي است
هر دستگاه ماموگرافي از چهار جزء اصلي تشكيل شده است :
1) تيوب اشعه ايكس
2) كمپرسور
3) سيستم گيرنده تصوير
4) صفحه كنترل عوامل تابش
1) تيوب اشعه ايكس
در حال حاضر سه نوع لامپ مولد پرتو ايكس در ماموگرافي وجود دارد كه براساس جنس هدف يا آند آن ها، تقسيم بندي ميشوند و عبارتند از:
لامپهاي پرتو ايكس با هدفي از جنس تنگستن، موليبدن و آلياژ موليبدن-تنگستن.
در مولدهاي پرتو ايكس از صافيها جهت بالا بردن كيفيت دسته پرتو توليد شده و حذف پرتوهاي كم انرژي موجود در آن و كاهش دوز جذبي پوست بيمار استفاده ميشود. دسته پرتو ايكس توليد شده در دو مرحله قبل از رسيدن به بيمار فيلتر ميشود.
مرحله اول مربوط به روغن درون لامپ و شيشه آن ميشود كه به آن صافي ذاتي ميگويند.
مرحله دوم يا صافي اضافي در واقع صفحات فلزي با ضخامتها و جنسهاي متفاوت هستند كه بسته به مقدار انرژي دسته پرتو و جنس هدف بر سر راه پرتوهاي اوليه قرار ميگيرند.
در لامپهاي مولد پرتو ايكس ماموگرافي، نوع صافي و ضخامت آن بسيار مهم است.
صافيها قادر هستند با حذف بخش عمده اي از پرتوهاي ترمزي، از كاهش كنتراست تصوير توسط اين پرتوها جلوگيري كنند. شدت پرتوهاي ايكس خروجي از لامپ مولد اشعه پرتو، در تمام قسمتهاي دسته پرتو ايكس توليد شده يكسان نيست، بلكه در سمت آند نسبت به سمت كاتد داراي شدت كمتري است. اين كاهش شدت در قسمتي از پـرتـوهـاي خـروجـي كـه تقـريبـا مـوازي بـا سطـح آند هستند، به علت جذب مقداري از فوتونهاي پرتو ايكس در هدف صورت ميپذيرد. اين تغييرات در شدت اشعه را اثر پاشنه آند مينامند كه مقدار آن به زاويه خروجي دسته پرتو تابشي از هدف وابسته است.
در ماموگرافي با توجه به شكل مخروطي پستان ها، جهت تابش يكنواخت لازم است كه شدت پرتو در قسمت ضخيم تر بافت (سمت قفسه سينه) بيشتر از قسمت نازكتر (قسمت نوك پستان) باشد.
2) كمپرسور
كمپرسور وسيله اي شفاف، محكم و از جنس پلاستيك (Lexan) با ضخامت mm 1 است كه براي فشرده كردن عضو به كار ميرود. سطح كمپرسور بايد صاف و موازي سطح سيني نگه دارنده كاست بوده و از لحاظ دانسيته اتمي و ضخامت بايد همسان و يكنواخت بـاشـد. در غيـر ايـن صـورت بـه علـت عـدم جـذب يكنـواخـت دسته پرتو در كمپرسور، مكـانهاي مختلف عضو به طور يكنواخت تابش نديده و باعث تفسير اشتباه پزشك ميشود.
لبه جلويي كمپرسور كه به سطح قفسه سينه بيمار تكيه ميكند، داراي زاويه 85 درجه و 3 الي 4 سانتي متر جهت عقب راندن چربيهاي زير بغل بالا ميآيد. اين زاويه نبايد شيبدار و منحني باشد، چون در هنگام استفاده از كمپرسور، بافت احشايي پستان تا حد لازم فشرده نشده و ضخيمتر از مكانهاي ديگر بافت باقي ميماند.
در اين صورت اين قسمت از بافت،كمتر ازحد لازم تابش ميبيند و يا اينكه اصلا در ميدان تابش قرار نگرفته و از حيطه تصويربرداري حذف ميشود.
در هر دو صورت، اطلاعات نهفته موجود در اين بخش از تصوير حذف شده و باعث اشتباه پزشك ميشود.
3) گيرندههاي تصوير
در ماموگرافي سه نوع گيرنده تصوير وجود دارد:
الف) فيلم با تابش مستقيم اشعه ايكس
ب) كاغذهاي زيرو راديوگرافي
ج) فيلمهاي همراه با صفحات تشديد كننده
به علت برتري استفاده از صفحات تشديد كننده از لحاظ پرتوگيري بيماران و كيفيت تصاوير، دو روش اول از رده خارج شده اند.
4) صفحه كنترل عوامل تابش
كيلو ولتاژ پيك
در ماموگرافي گستره كيلو ولتاژ كاربردي در تمامي انواع تيوبها با استفاده از سيستم فيلم اسكرين بينkvp 25 تاkvp40 متغير است. بهترين كنتراست در kvp 28 تا 30 و با استفاده از تيوب با آند موليبدن به دست ميآيد.
ميلي آمپر
در تيوبهاي مولد پرتو ايكس ماموگرافي، تغييرات ميلي آمپر از چند ميلي آمپر تا 400 ميلي آمپر تغيير ميكند. مقدار ميلي آمپر تنظيم شده تابعي از نوع ژنراتور (تك فاز يا سه فاز)، اندازه كانوني، فاصله عضو تا نقطه كانوني و مدت زمان تابش است.
مدت زمان تابش
مدت زمان تابش بسته به نوع گيرنده تصوير، قابليتهاي هندسي دستگاه ماموگرافي و كيلوولتاژ تنظيمي، تغيير ميكند. در ماموگرافي با تابش مستقيم فيلم، مدت زمان تابش بين 1/0 تا 3 ثانيه است كه با استفاده از سيستم فيلم – اسكرين سريع تر، ميتوان مدت زمان تابش را كوتاه تر كرد و از احـتمـال ايجـاد آرتيفكـت حـركتـي (Motion Artifact) و تــكـــرار راديـــو گــرافــي و در نـتـيـجــه از پرتوگيري بيش از حد بيمار كاست.
