نحوه نگهداري ابزار جراحي
چندنکته طلائي نحوه نگهداري ابزار جراحيابزارهاي جراحي بنا به تنوع و تفاوتهاي موجود در آنها و ميزان كاربرد، در بخشهاي مختلف پزشكي از اهميت بسياري برخوردار است. خريد ابزارهاي جراحي قسمت مهمي از هزينههاي بخشهاي پزشكي را تشكيل ميدهد و نحوه خريد و انتخاب اين ابزارها، نگهداري و آماده سازي آنها به روش صحيح ميتواند منجر به كاهش استهلاك و افزايش عمر آنها و در نهايت موجب صرفهجويي در هزينههاي پزشكي شود. امروزه ابزارهاي جراحي تقريباً منحصراً از فولاد ضدزنگ ويژه ساخته ميشود. انواع اين فولادها براساس قواعد ملي و بينالمللي مانند ISO وDIN مشخصههاي ويژه و نيازهاي وسايل جراحي با معيارهاي كاملاً متفاوتي ساخته ميشود و به طور كلي نوع فولاد مورد استفاده بستگي به نوع كاربرد ابزارها دارد.آشنايي با مواد و خصوصيات آنها و چگونگي نگهداري و كاربرد و آماده سازي ابزارهاي جراحي در افزايش عمر مفيد آنها بسيار موثر است. در اين مقاله ضمن مرور تعاريف تميزكردن وضدعفوني واستريل ابزاربه نكات ضروري و مهم در اين خصوص اشاره ميشود
تعاريف
1- تميزكردن: اين عمل موجب از بين رفتن تعداد زيادي از ميكروارگانيسمها ميشود و به منظور پاك نمودن خون و ترشحات بدن از روي وسيله قبل از ضدعفوني يا استريل كردن ضروري است.
2- ضدعفوني: طي اين فرآيند مقادير متنابهي از ميكروارگانيسمهاي بدون اسپور از جمله ويروسها از نظر كمي كاهش يافته و تعداد آنها به سطح ايمني خواهد رسيدضدعفوني به سه روش انجام ميگيرد:
الف) بخار با درجه حرارت پايين(با استفاده يا بدون استفاده از فرمالوييد)
ب) جوشانيدن
ج) روشهاي شيميايي.
3– استريل كردن: طي اين عمل كليه ميكرو ارگانيسمهاي زنده از جمله ويروسها و اسپورها از بين ميرود.
نكات ضروري جهت تميز كردن و ضدعفوني كردن ابزار
لازم است وسايل پس از استفاده در اسرع وقت تميز و ضدعفوني شود. پسماندهها نبايد روي وسايل باقي بماند تا خشك شود ابزار هرگز نبايد در محلولهاي نمك فيزيولوژي فرو برده شود زيرا به مرور زمان سوراخ و خوردگي در آنها ايجاد خواهد شد.پس از شستشو و تميزكاري، وسايل بايد با چشم غيرمسلح تميز باشد يعني عاري از هر پسمانده پروتئين و ساير آلودگيها گردد. وسايل داندانهدار و مفصلدار روغنكاري شود، همچنين وسايلي كه خورده شده است بايد فوراً دورانداخته شود تا از خوردگي تماسي ساير وسايل جراحي پيشگيري شود. هنگام شستشو با آب آشاميدني، وجود املاح و مواد مختلف مانند كلر (با توجه به غلظت آن) باعث آسيب ديدن وسايل جراحي در طي مراحل تميز كردن ميشود. جهت جلوگيري از خوردگي، توصيه ميشود از آب مقطر استفاده شود. وجود لكهها برروي ابزار جراحي پس از آبكشي، وجود املاح در آب مصرفي را نشان ميدهد. از مواد ضدعفوني كننده مناسب جهت تميز كردن ابزارها استفاده شود كه اين محلولها نبايد بالاتر از دماي اتاق گرم شود هم چنين اين محلولها بايد به ميزان مصرف روزانه تهيه شود.
بايد توجه داشت هرگونه تماس ابزار جراحي با محلولهاي آلكانيلي يا اسيدي خواص محافظتي سطوح ابزار را از بين برده به نحوي كه در اكثر موارد منجر به خوردگي، شكستگي و ايجاد خلل و خرج در سطوح ابزار ميشود. در اين خصوص، تركيبات خاصي موجب خوردگي سطح استيل ميگردد كه حتي با وجود خواص محافظتي سطح استيل، خسارت جدي به آن وارد ميسازد. اگر ابزاري به صورت تصادفي درمعرض يكي ازمواد زيرقرارگيرد بايدسريعاً آن را شستوشو داد. هم چنين بهتر است كه ابزارها جراحي در معرض مواد زير قرار بگيرد:
شستوشو و ضد عفوني
1- شستوشوي دستي
نكته: هنگام شستشو و پاكسازي دستي ابزار جراحي لازم است با استفاده از پارچهاي نرم آغشته به محلول ضدعفوني، كاملاً سطح ابزار را شسته يا آنها را در يك محلول تركيبي پاك و ضدعفوني كننده فرو برده شدهسپس با برس نرم كاملاً ميان آجها و دندههاي ابزار را پاكسازي گردد.
2- شستوشو و ضد عفوني با ماشين
شستشو وضد عفوني از طريق ماشين به دو روش انجام ميشود:
ا- فرآيند حرارتي كه وسايل در حرارت بيش از 80 درجه ضدعفوني و شستشو ميگردد در اين روش وسايل در دو مرحله با استفاده از آب گرم يا سرد شستشو ميشود و در مرحله سوم در درجه حرارت 93-80 در مدت زمان مناسب ضدعفوني ميگردد.
2- فرآيند CHemothermal كه وسايل در دماي حداكثر 60 درجه و با يك ماده ضدعفوني كننده مخصوص ماشين ضدعفوني ميگردد در هر دو روش وسايل با خشك شود.در تميزكاري با استفاده از ماشين بايد تمام رسوبها به طور اطمينان بخشي در مرحله آبكشي خارج شود در غير اين صورت بر روي وسايل لكه باقي مانده يا تغيير رنگ ايجاد ميشود.
3- روش التراسونيك شستشو با دستگاه التراسونيك براي تميز نمودن وسايل فولادي مناسب است و بيشتر در موارد زير مورد استفاده قرار ميگيرد:
– به عنوان يك روش موثر به فرآيند پاكسازي دستي كمك مينمايد،
– جهت از بين بردن قشرهاي چسبيده قبل يا پس از پاكسازي با ماشين و
– قطعات Option با طراحيهاي خاص و چندحفرهاي.
براي تميز كردن با دستگاه التراسونيك، وسايل جراحي در سبدهاي مخصوص بايد بهصورت باز باشد. دماي محلول شوينده بايد بين 40 تا 45 درجه سانتيگراد باشد. اگر اين دما كم شود، تأثير آب تضمين نميشود و اگر از اين دما بيشتر شود، پروتئينها ممكن است لخته شود. اصولاً وسايل تميز شده با اين روش بايد بعداً بهطور كامل به وسيله ماشين يا دستي آبكشي شده و بلافاصله بهطور مناسب خشك شود.
نكته 1) هنگام تميزكاري و شستشو به هيچ وجه از برس سيمي يا پاك كننده هايي كه داراي خواص سايندگي است، استفاده نكنيد.
نكته 2)اگر ابزاري به خون آغشته شود، ضروري است قبل از خشك شدن، بهوسيله آب شسته شود. توجه به اين نكته ضروري است كه خون و خونابه به تنهايي لكههايي را بر روي ابزار ايجاد مينمايد كه بهسختي از بين ميرود. بنابراين ضروري است ابزارها را پس از استفاده به صورت نمناك نگهداري نمود. براي اين منظور از يك وان آب مقطر استريل يا حوله نمناك استفاده ميشود.
نكته 3) حتيالامكان جهت شستشو از محلولهايي كه حاوي PH نزديك 7 (خنثي) باشد استفاده نماييد. در اين خصوص استفاده از آب مقطر مطلوبترين روش است. مواد موجود در آب معمولي به خودي خود لكههايي را روي ابزار ايجاد مينمايد كه اين لكهها وقتي با مواد عفونت زدا مخلوط شود و باعث ايجاد نخاله روي ابزارمي شود كه به سادگي از بين نخواهد رفت.
نكته 4) رعايت اصول كامل شستشو و پاكسازي ابزار جراحي در اولين استرليزاسيون، بسيار حائز اهميت است. در اين مرحله لازم است با استفاده از پارچهاي نرم آغشته به محلول ضدعفوني، سطح ابزار را كاملاً شسته سپس با برسي نرم ميان آجها و دندههاي ابزار را پاكسازي نمود بهگونهاي كه لك و چربي خشكيده حاصل از گرد و غبار هوا به طور كامل از سطوح صاف و آجدار ابزار زدوده شود.
جلوگيري از خوردگي
– لكههاي قهوهاي تيره و قهوهاي مايل به زرد روي اقلام فلزي استريل شده كه معمولاً در جاهاي غيرقابل دسترسي مشاهده ميشوند، غالباً با زنگ زدگي اشتباه ميگردد. چنين لكههايي بر اثر باقي ماندن كلر زياد بر روي وسايل به وجود ميآيد و اگر اين لكهها به سرعت از بين نرود باعث ايجاد خوردگي ميشود.
– لكههاي آبي معمولاً در لبههاي تيز وسايل ديده ميشود و در اثر غلظت و مواد آلي زياد، آبي است كه براي شستشو يا استريل كردن (توسط بخار آب) مورد استفاده قرار ميگيرد، ايجاد ميشود. براي جلوگيري از ايجاد اين چنين لكهها بايد از آب بدون املاح استفاده استفاده كرد.
– وسايل تنها در صورتي دچار خوردگي ميشود كه با آب يا محلولهاي آبدار در تماس باشد و عمدتاً سوراخ شدنها بر اثر كلر بهوجود ميآيد. خوردگي منجر به سوراخ شدن، بهصورت فرورفتگيهايي در سطح ابزار نمايان ميگردد. اين نوع حفرهها منبعي براي زنگ زدن است. تنها راه جلوگيري از اين نوع خوردگي تميز كردن ابزار بلافاصله پس از استفاده از آنها در تماس با كلريدها يا ساير يونهاي هالوژني است.
– برخي از خوردگي به آساني بر اثر محلولها به وجود ميآيد. بنابراين غوطه ور نمودن ابزار در محلول نمك فيزيولوژي باعث خسارت خورندگي جبرانناپذير در كوتاه مدت خواهد شد.
– خورندگي تماسي مخصوصاً در مواردي كه در يك قطعه اتصال بين فولاد معمولي و فولاد ضدزنگ وجود دارد، شديد است. بهطور كلي خورندگي، سطح كليه ابزاري را كه فلزي است از طريق شيميايي، الكتروشيميايي مورد آسيب قرار ميدهد، كه اين سطوح به دليل تغيير رنگ به آساني ازساير قسمتهاي آسيب نديده قابل تشخيص است. در فولاد اين تغيير زنگزدگي است. خورندگي عمومي حتي در ابزار ساخته شده از فولاد ضدزنگ نيز مشاهده ميشود.
– در فولادهاي معمولي يا فلزات رنگي كه پوشش گالوانيزه دارد، خورندگي در سطوحي مشاهده ميشود كه سطح آنها داراي نقص باشد. در صورت مجاورت ابزار با يكديگر هنگام ضدعفوني كردن، تميزكردن يا استريليزه كردن زنگ زدگي اوليه ابزار زنگزده موجب زنگزدگي ابزار ديگر خواهد شد و در صورتي كه ابزار زنگ زده به صورت مجزا در بسته بندي نگردند موجب افزايش زنگ زدگي در ساير ابزار گرديده و اين عمل بهصورت يك چرخه ادامه پيدا ميكند.
– بخار مورد استفاده در استريليزاسيون كه از لولههاي زنگ زده عبور مينمايد نيز ميتواند موجب خوردگي ابزار شود. زنگ زدگي لولههاي بخار در استريليزاسيون موجب زنگ زدگي ديواره داخلي دستگاه استريليزاسيون و هم چنين قسمت دندههاي دستگاه ميشود (زنگ زدگي ثانويه).
– خوردگي ناشي از فشار (ترك) كه معمولاً بر اثر اشكال ساخت ابزار يا حمل نادرست بهوجود ميآيد.
– هرگونه خوردگي، منجر به زنگ زدگي استيل ميشود. در خلل انجام مأموريت ضدعفوني، پاكيزه سازي يا استريليزاسيون، برادهها و ميكرارگانيسمهاي حاوي رنگ، از يك ابزار به ابزار ديگر منتقل ميشود. لذا جداسازي ابزارهاي زنگزده و فاسد از ديگر ابزارها نه تنها از انتقال زنگ زدگي، بلكه از تأثيرات نامطلوب ظاهري ابزارهاي ديگر نيز جلوگيري مينمايد.
– مهمترين راه جلوگيري از انتقال پديده خوردگي به ابزارهاي نو، معدوم كردن ابزارهاي فاسد و زنگ زده است.
– قبل از پوشاندن ابزارها جهت نگهداري، بايد آنها را كاملاً خشك نمود زيرا رطوبت باقي مانده در درون قفل دندههاي ابزار، ممكن است به ايجاد لك و خوردگي منجر گردد و به ضعيف شدن مقاومت ابزار و شكستگي آن در خلال عمل جراحي بيانجامد.
نگهداري و آماده سازي ابزار
* ابزارهايي كه داراي قفل يا گيره باشد به هنگام استريل كردن در اثر تغييرات درجه حرارت دچار ترك خوردگي خواهد شد (ترك در محل اتصال) جهت جلوگيري از اين پديده كافي است اين نوع ابزار در هنگام استريليزه كردن در حد دندانه اول بسته شود،
* براي نگهداري ابزارهاي جراحي از روان كنندهها يا روغنهايي با قابليت حل شدن در آب (حاوي پارافين) گامي موثر در طول عمر ابزار جراحي است. هرگونه روغن كاري نه تنها از اصطكاك دوفلزي كه بر روي هم قرار دارد ممانعت به عمل ميآورد بلكه با ايجاد نوعي نرمي در عملكرد ابزار، از هرنوع خوردگي ناشي از سايش و اصطكاك نيز جلوگيري مينمايد،
توجه: به هيچ عنوان نمي توان ابزار جراحي آغشته به روغنهاي غيرقابل حل در آب را استريل نمود بنابراين نبايد از اين گونه روغنها در روغن كاري ابزار جراحي استفاده كرد.
* ابزارهاي جراحي بسيار حساس و آسيب پذير است، از ضربه زدن به آنها جلوگيري نموده و از روي هم گذاشتن ابزار و تماس آنها با يكديگر خودداري نماييد. عدم توجه به اين موضوع، موجب ايجاد خراشيدگي در پوشش ابزار نموده و به ميزان زيادي از عمر آنها ميكاهد،
* از هر قطعه ابزار جراحي صرفاً جهت مقاصد جراحي همان قطعه استفاده نمائيد. در غير اين صورت خساراتي به ابزار وارد خواهد شد كه بعضاً تعمير و بازسازي آن نيز امكان پذير نخواهد بود.
* در خلال فرايند استرليزاسيون، حرارت به صورت شديدي افزايش و كاهش مييابد. اگر دراين حالت ابزارهاي جراحي قفلدار به صورت كاملا قفل شده استريل گردد، ممكن است تحت تأثير شوك ناشي از تغييرات شديد حرارتي، از ناحيه لولا دچار ترك خوردگي شده يا قفل ابزار، استحكام خود را از دست دهد،
توجه: توصيه ميشود ابزارهاي قفلدار را در خلال عمليات استريليزاسيون از حالت قفلشدگي رها سازيد يا حداكثر آن را روي پله اول قفل نماييد.
* در طول فرآيند حفاظتي و نگهداري ابزارهاي جراحي، كوششها بايد معطوف به محافظت از لبههاي تيز نواحي برش، نوك تيزو ظريف ابزار كه در معرض كار است، گردد. در اين راستا از گذراندن ابزار و وسايل سنگين بر روي ابزارهاي ظريف و توخالي جداً اجتناب نماييد،
* ناحيه قفل دار ابزار جراحي بايد همواره تميز بوده و عاري از هرگونه نخاله باشد. يك ماده مزاحم در اين منطقه منجر به خشكي شديد ابزار و شكستگي ناگهاني آن ميشود. هرگونه نخاله قابل رويت بايد در مرحله تميزكاري توسط برس نرم از بين رود،
* توصيه ميشود تا حد امكان از حك هرگونه حروف و نام بر روي ابزار جراحي توسط دستگاههاي حك زني به روش شيميايي خودداري شود؛ با اين كار ناخواسته موجب آسيب رساندن به سطح محافظت كننده ابزار جراحي ميشويد و اين امر مشكل لك زدگي و نقطه نقطه شدن محل مربوطه را به همراه خواهد داشت،
* وسايلي كه براي استريل كردن به اتوكلاو فرستاده ميشود بايد طوري بستهبندي گردد كه بخار اتوكلاو بتواند به آساني از لابه لاي وسايل عبور نمايد. حتما در قسمت داخل پك يا ست جراحي انديكاتور استريل گذاشته شود،
* هيچگاه از برس يا اسفنج فلزي براي پاك سازي دستي استفاده نكنيد و
* استريليزاسيون جانشين تميز كردن نخواهد شد.
